![\"\"](\"http:\/\/www.24gliwice.pl\/wiadomosci\/wp-content\/uploads\/2013\/04\/lukasz-material-001-510x287.jpg\" "\\"\\"")
Przeci\u0119tny przechodzie\u0144 m\u00f3g\u0142by domniemywa\u0107, i\u017c wcze\u015bniej skwerek zdobi\u0142 pomnik innego wielkiego cz\u0142owieka, zapewne niemieckiego pochodzenia, usuni\u0119ty jednak przez PRL-owskie w\u0142adze w procesie ?odniemczania? miasta tu\u017c po II Wojnie \u015awiatowej.<\/p>\n
Jednak\u017ce plac pomi\u0119dzy dawnymi ulicami Oberwallstrasse, Moltkestrasse i Kreuzstrasse, czyli obecnymi ul. G\u00f3rnych Wa\u0142\u00f3w, Al. Korfantego i ul. \u015awi\u0119tokrzysk\u0105 ma bogatsz\u0105, a zarazem swoj\u0105 tragiczn\u0105 histori\u0119. <\/p>\n
W drugiej po\u0142owie XIX wieku na rogu dzisiejszej ul. G\u00f3rnych Wa\u0142\u00f3w, w jednopi\u0119trowym budynku znajdowa\u0142a si\u0119 gospoda za\u0142o\u017cona oko\u0142o 1870 roku. Obok mia\u0142 swoj\u0105 siedzib\u0119 lazaret wojskowy, a w ogrodzie za budynkami powsta\u0142 w 1875 roku teatr letni. <\/p>\n
Ca\u0142y plac zmieni\u0142 si\u0119 za przyczyn\u0105 gliwickiego przedsi\u0119biorcy Friedl\u00e4ndera, kt\u00f3ry w 1879 roku odkupi\u0142 te budynki, po to, by trzy lata p\u00f3\u017aniej wybudowa\u0107 w tym miejscu kompleks rozrywkowy. W nowym obiekcie odbywa\u0142y si\u0119 wyst\u0119py sceniczne oraz, ju\u017c w 1896 roku, pierwsze pokazy kinematograficzne. By\u0142o to nie lada wydarzenie zwa\u017cywszy na fakt, \u017ce pierwsza publiczna projekcja film\u00f3w braci Lumi?re mia\u0142a miejsce w Pary\u017cu zaledwie rok wcze\u015bniej.<\/p>\n
W 1918 roku dzia\u0142k\u0119 wraz z zabudow\u0105 zakupi\u0142o miasto. Ju\u017c wtedy znajdowa\u0142a si\u0119 tu sala teatralna, restauracja, ma\u0142a salka s\u0142u\u017c\u0105ca celom towarzysko-rozrywkowym oraz ogr\u00f3d, kt\u00f3ry znajdowa\u0142 si\u0119 na ty\u0142ach kompleksu. Sal\u0119 teatraln\u0105 szybko przeznaczono na kino, z powodu rzadko odbywaj\u0105cych si\u0119 w niej spektakli.
\nMiasto przej\u0105wszy budynek zadba\u0142o o remont wn\u0119trza i elewacji kompleksu. Po zako\u0144czonej renowacji na bia\u0142ej fasadzie pojawi\u0142 si\u0119 du\u017cy napis ?Stadtgarten?, a okna ozdobi\u0142y czerwone pelargonie. Przy okazji prac obiekt mia\u0142 by\u0107 dostosowany do wymog\u00f3w \u00f3wczesnych przepis\u00f3w przeciwpo\u017carowych.<\/p>\n
![\"\"](\"http:\/\/www.24gliwice.pl\/wiadomosci\/wp-content\/uploads\/2013\/04\/stadtgarten-widok-z-poczatku-xx-wieku-001-484x300.jpg\" "\\"\\"")
<\/p>\n
W sobot\u0119 31 sierpnia 1918 roku otwarto ?St\u00e4dlische Lichtspiele? czyli ?Kino Miejskie?, kt\u00f3re mog\u0142o pomie\u015bci\u0107 570 widz\u00f3w. Gliwickie kino by\u0142o uznawane za jedno z najbardziej okaza\u0142ych na \u015al\u0105sku.
\nP\u00f3\u017aniej kompleks podzielono na kino i restauracj\u0119 wraz z ogrodem.
\nOpr\u00f3cz projekcji film\u00f3w, kt\u00f3rym towarzyszy\u0142a orkiestra, odbywa\u0142y si\u0119 tam tak\u017ce przedstawienia teatralne. Projekcje, jak i spektakle, mia\u0142y miejsce r\u00f3wnie\u017c w tzw. ma\u0142ej sali, kt\u00f3ra mie\u015bci\u0142a si\u0119 nad restauracj\u0105. To w\u0142a\u015bnie tam 24 marca 1919 roku dosz\u0142o do tragedii, kt\u00f3ra wstrz\u0105sn\u0119\u0142a ca\u0142ym miastem.<\/p>\n
Tego marcowego dnia, sala w kt\u00f3rej odbywa\u0142o si\u0119 przedstawienie ?\u015awi\u0119ta Jadwiga patronka \u015al\u0105ska” by\u0142a wype\u0142niona po brzegi. Na widowni zasiada\u0142o oko\u0142o osiemdziesi\u0119cioro dzieci. Jak podawa\u0142y \u00f3wczesne gazety, frekwencja na spektaklu by\u0142a wi\u0119ksza ni\u017c ilo\u015b\u0107 miejsc w pomieszczeniu.<\/p>\n
Po\u017car podobno pocz\u0105tkowo by\u0142 stosunkowo niewielki, jednak spanikowane dzieci pr\u00f3bowa\u0142y ucieka\u0107, nie reaguj\u0105c na nawo\u0142ywania aktor\u00f3w, staraj\u0105cych si\u0119 je uspokaja\u0107. Drzwi wyj\u015bciowe, prowadz\u0105ce na dzisiejsz\u0105 ulic\u0119 G\u00f3rnych Wa\u0142\u00f3w by\u0142y zablokowane. Prawdopodobnie zamkn\u0119li je sami organizatorzy, kt\u00f3rzy nie chcieli wpuszcza\u0107 na przedstawienie wi\u0119kszej ilo\u015bci os\u00f3b. Dodatkowo drzwi otwiera\u0142y si\u0119 do wewn\u0105trz, co wobec napieraj\u0105cych na nie dzieci, utrudnia\u0142o ich otwarcie.
\nDo wyj\u015bcia na ulic\u0119 prowadzi\u0142y schody. Dzieci tratowa\u0142y si\u0119 nawzajem, przewraca\u0142y, wpada\u0142y na siebie. Wiele zmar\u0142o w wyniku uduszenia. Wiele zosta\u0142o ci\u0119\u017cko rannych, cz\u0119\u015b\u0107 zmar\u0142a w szpitalu nie odzyskawszy przytomno\u015bci. Dzieci zgin\u0119\u0142y nie tyle wskutek ognia i dymu ile zosta\u0142y stratowane b\u0105d\u017a uduszone, gdy w panice szuka\u0142y wyj\u015bcia z pomieszczenia.<\/p>\n
Mieszka\u0144cy okolicznych kamienic pr\u00f3bowali ratowa\u0107 zamkni\u0119te w kinie dzieci, ale ich wysi\u0142ki okaza\u0142y si\u0119 bezskuteczne. Jako pierwszy nadbieg\u0142 dozorca, Franz Piechutta, kt\u00f3ry wyci\u0105ga\u0142 poszkodowanych zatrutych dymem. Na miejsce przyby\u0142a tak\u017ce stra\u017c po\u017carna, kt\u00f3rej w ko\u0144cu uda\u0142o si\u0119 opanowa\u0107 po\u017car i wynie\u015b\u0107 cia\u0142a dzieci przed budynek. <\/p>\n
W sprawie po\u017caru wszcz\u0119to \u015bledztwo. Ustalono, \u017ce budynek pomimo wykonanego wcze\u015bniej remontu nie spe\u0142nia\u0142 norm przeciwpo\u017carowych, nie by\u0142o tak\u017ce nadzoru stra\u017cackiego. Ogie\u0144 wybuch\u0142 prawdopodobnie od \u017car\u00f3wki lampy, od kt\u00f3rej zapali\u0142a si\u0119 kotara. Tak przynajmniej brzmi jedna z oficjalnych, przyj\u0119tych p\u00f3\u017aniej wersji. <\/p>\n
W dost\u0119pnych \u017ar\u00f3d\u0142ach nie ma wzmianki, czy kto\u015b zosta\u0142 w tej sprawie os\u0105dzony. Najpewniej winnych poci\u0105gni\u0119to do odpowiedzialno\u015bci, tyle \u017ce nie wiadomo, kto zosta\u0142 wys\u0142any na \u0142aw\u0119 oskar\u017conych. Poniewa\u017c kompleks by\u0142 w\u0142asno\u015bci\u0105 miasta, sprawa musia\u0142a by\u0107 do\u015b\u0107 k\u0142opotliwa dla \u00f3wczesnych w\u0142odarzy.<\/p>\n
![\"\"](\"http:\/\/www.24gliwice.pl\/wiadomosci\/wp-content\/uploads\/2013\/04\/lipowy-pomnik-434x300.jpg\" "\\"\\"")
<\/p>\n
W wyniku po\u017caru w ?Stadtgarten? \u017cycie straci\u0142o 76 dzieci. 56 z nich pochowano w zbiorowej mogile na Cmentarzu Lipowym w Gliwicach, kt\u00f3r\u0105 zwie\u0144czon\u0105 pomnikiem autorstwa Paula Ondruscha. Na nagrobku z wizerunkiem Chrystusa, kt\u00f3ry przygarnia do siebie dzieci, widnia\u0142 niemiecki napis ?Lasset die Kindlein zu mir kommen” (?Przybywajcie do mnie dzieci?). Jednak\u017ce po wojnie w ramach degermanizacji Gliwic napis zosta\u0142 usuni\u0119ty. Sama mogi\u0142a wraz z pomnikiem przetrwa\u0142y do dzisiaj.<\/p>\n
Tragedia w kompleksie ?Stadtgarten? zosta\u0142a niedawno przypomniana w wydanym przez Muzeum w Gliwicach zbiorze komiks\u00f3w opisuj\u0105cych wa\u017cniejsze wydarzenia w dziejach miasta. <\/p>\n
Ostatecznie kino popad\u0142o w k\u0142opoty finansowe. Miasto podj\u0119\u0142o decyzj\u0119 o wydzier\u017cawieniu go firmie ?Deulig -Palast? z koncernu filmowego Ufa. Nazw\u0119 kina zmieniono na ?Deulig -Palast?.
\nW roku 1930 obiekt przej\u0119\u0142a firma Union – Grundstuck GmbH. W kinie odby\u0142 si\u0119 kolejny du\u017cy remont, kt\u00f3rego celem by\u0142o jego ud\u017awi\u0119kowienie. Wraz z nowymi w\u0142a\u015bcicielami zmieni\u0142a si\u0119 tak\u017ce nazwa kina na ?Capitol?. <\/p>\n
Kompleks kinowy przetrwa\u0142 do roku 1945, a\u017c do momentu gdy zosta\u0142 ca\u0142kowicie spalony przez \u017co\u0142nierzy sowieckich. Na plac powsta\u0142y w miejscu zniszczonego kompleksu rozrywkowego zacz\u0119to zwozi\u0107 wcze\u015bniej ekshumowane zw\u0142oki sowiet\u00f3w, kt\u00f3rzy dotychczas spoczywali w p\u0142ytkich prowizorycznych grobach w r\u00f3\u017cnych cz\u0119\u015bciach miasta. W efekcie powsta\u0142 tu pierwszy w Gliwicach du\u017cy cmentarz wojenny.<\/p>\n
![\"\"](\"http:\/\/www.24gliwice.pl\/wiadomosci\/wp-content\/uploads\/2013\/04\/cmentarz-zolnierzy-radzieckich-473x300.jpg\" "\\"\\"")
<\/p>\n
Poniewa\u017c cmentarz w \u015bcis\u0142ym centrum miasta nieopodal star\u00f3wki nie by\u0142 najszcz\u0119\u015bliwszym rozwi\u0105zaniem, ju\u017c w 1946 roku pojawia\u0142y si\u0119 g\u0142osy za jego przeniesieniem. Dwa lata p\u00f3\u017aniej rozpocz\u0119to likwidacj\u0119 starego cmentarza na placu pomi\u0119dzy ulicami Wieczorka i \u015awi\u0119tokrzysk\u0105. Do 1950 roku wszystkie cia\u0142a ekshumowano i z\u0142o\u017cono na nowym cmentarzu wojennym przy ul. Sobieskiego. Jedyne co pozosta\u0142o po sowietach na placu po dawnym kompleksie rozrywkowym to nazwa – plac Obro\u0144c\u00f3w Stalingradu.<\/p>\n
Rok 1955 decyzj\u0105 UNESCO og\u0142oszono Mi\u0119dzynarodowym Rokiem Mickiewiczowskim. Na dzie\u0144 26 listopada przypad\u0142a setna rocznica \u015bmierci poety. Uroczy\u015bcie obchodzono j\u0105 w ca\u0142ej Polsce. Jeszcze tego samego roku w grudniu odby\u0142a si\u0119 uroczysta sesja Miejskiej Rady Narodowej, na kt\u00f3rej jednomy\u015blnie podj\u0119to uchwa\u0142\u0119 o budowie pomnika Adama Mickiewicza w Gliwicach. W nast\u0119pnym roku postanowiono, \u017ce monument stanie na placu Obro\u0144c\u00f3w Stalingradu i tym samym zmieni si\u0119 jego nazwa na plac Mickiewicza.
\nOdlew, wed\u0142ug projektu rze\u017aby rektora ASP w Warszawie, prof. Franciszka Strynkiewicza. wykona\u0142y Gliwickie Zak\u0142ady Urz\u0105dze\u0144 Technicznych. Ods\u0142oni\u0119cie pomnika nast\u0105pi\u0142o w niedziel\u0119 24 listopada 1957 roku.<\/p>\n
\u0141ukasz Gawin<\/strong><\/p>\n Dzi\u0119kuj\u0119 za pomoc przy tworzeniu tego artyku\u0142u Miko\u0142ajowi Ratce z Muzeum w Gliwicach i Bogus\u0142awowi Traczowi z IPN Katowice.<\/p><\/blockquote>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":" ZAGL\u0104DAMY DO ARCHIWUM GLIWIC<\/p>\n","protected":false},"author":9,"featured_media":69773,"comment_status":"open","ping_status":"closed","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"footnotes":"","_links_to":"","_links_to_target":""},"categories":[3,7,1],"tags":[1922,3951,3952,3953],"class_list":{"0":"post-50144","1":"post","2":"type-post","3":"status-publish","4":"format-standard","5":"has-post-thumbnail","7":"category-gliwice","8":"category-historia","9":"category-pozostale","10":"tag-historia-gliwic","11":"tag-plac-mickiewicza","12":"tag-pozar-kina-capitol","13":"tag-sowieci-w-gliwicach"},"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/24gliwice.pl\/test\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/50144","targetHints":{"allow":["GET"]}}],"collection":[{"href":"https:\/\/24gliwice.pl\/test\/wp-json\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/24gliwice.pl\/test\/wp-json\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/24gliwice.pl\/test\/wp-json\/wp\/v2\/users\/9"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/24gliwice.pl\/test\/wp-json\/wp\/v2\/comments?post=50144"}],"version-history":[{"count":16,"href":"https:\/\/24gliwice.pl\/test\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/50144\/revisions"}],"predecessor-version":[{"id":50802,"href":"https:\/\/24gliwice.pl\/test\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/50144\/revisions\/50802"}],"wp:featuredmedia":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/24gliwice.pl\/test\/wp-json\/wp\/v2\/media\/69773"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/24gliwice.pl\/test\/wp-json\/wp\/v2\/media?parent=50144"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/24gliwice.pl\/test\/wp-json\/wp\/v2\/categories?post=50144"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/24gliwice.pl\/test\/wp-json\/wp\/v2\/tags?post=50144"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}